Ayarlarımızı Bozarak Bizi “Modern İnsan” Yapan 3 Sessiz İcat
Hayatımızı değiştiren icatlar listesi yapıldığında aklımıza hep sanayi devrimi, telefon veya internet gelir. Sanki tarih, sadece gürültülü makinelerin sırtında yükselmiştir. Oysa insanlık tarihinin asıl kırılma anları, çok daha sessiz ve derinden ilerledi. Bazı icatlar dünyayı değil, doğrudan ‘bizi’ değiştirdi. Kendimize bakışımızı, zaman algımızı ve biyolojik ritmimizi sessizce yeniden şekillendirip, bizi bugünkü modern insana dönüştürdü.
Teknoloji her zaman işleri kolaylaştırmak için değil, bazen de fıtratımızı zorlamak için hayatımıza girdi. Gelin, ayarlarımızı bozarak bizi bugünkü “modern insan” halimize getiren o 3 sessiz icat ve bireyde yarattıkları devrimlere yakından bakalım.
Ayna: Kimyasal Bir Mucizeden “Benlik” Krizine
Aynayı basit bir ev eşyası sanmak hatadır. Tarihin büyük kısmında insan, kendi yüzünü sadece durgun bir su birikintisinde, o da bulanık görebilirdi. “Ben” kavramı, topluluğun içinde erimiş haldeydi.
16. yüzyılda Venedik’te geliştirilen “sır tekniği” (camın arkasının kimyasal bir alaşımla kaplanması), o dönemin en büyük teknolojik inovasyonuydu. Bu teknoloji sayesinde insanlık tarihinde ilk kez, insan kendi suretiyle “HD kalitesinde” ve kusursuz bir şekilde yüzleşti. İnsan, kendini bir “nesne” olarak karşısında buldu ve o görüntüye aşık oldu. Bu teknolojik sıçrama ile birlikte “nasılsam öyleyim” devri kapandı, “nasıl görünüyorum?” kaygısı başladı.
Bir zamanlar kralların saraylarında bir statü sembolü olan o ayna, bugün cebimizdeki telefonun ön kamerasında sıradanlaştı. Sürekli kendimize bakıyoruz ama içimize bakmaya ne kadar vakit ayırıyoruz?
Mekanik Saat: Kalabalık Meydanlardan Kilit Ekranına
Eskiden zaman; güneşin doğuşu, hasat vakti veya kuşların susmasıydı. Döngüseldi, esnekti ve doğayla uyumluydu.
Mekanik saat icat edilip Sanayi Devrimi ile birlikte şehirlerin kalabalık meydanlarına devasa kuleler olarak dikildiğinde, her şey değişti. Bu kuleler, binlerce insanı aynı anda fabrikaya sokmak, aynı anda uyutmak ve “dakik insan” haline getirmek için çalışmaya başladı.
Zaman doğadan kopup matematiğe hapsoldu; “yaşanan” bir süreçten, “kovalanan” bir paraya (vakit nakittir!) dönüştü. Meydanlardan kolumuza, oradan da telefonumuzun kilit ekranına giren saat, bizi sürekli dürten bir bildirim aracına dönüştü. Modern insan, saate günde yüzlerce kez bakıyor; dakik olmayı öğrendik belki ama o telaşın içinde “anı yaşamayı” unuttuk.
Yapay Işık: Edison’un “Geceyi Fethetme” Savaşı
İnsanlık milyonlarca yıl, güneş batınca durdu. Gece; uykunun, rüyanın ve dinlenmenin sığınağıydı. Karanlık korkutucuydu ve insanı çaresiz bırakırdı.
Thomas Edison ve çağdaşları ampulü yaygınlaştırdığında, amaç sadece karanlığı aydınlatmak değil, günü uzatmaktı. Işık teknolojisi sayesinde gece de üretime ve sosyalleşmeye dahil edildi. Muazzam bir kolaylıktı bu. Ama her ışığın bir gölgesi vardır. Geceyi gündüze çevirince, biyolojik sınırlarımızı ihlal etmeye başladık.
Bugün o ilk ampulün yerini, yatağımıza kadar giren mavi ışıklı ekranlar aldı. Bu icat, uykuyu doğal bir ihtiyaçtan çıkarıp, hayatın hızına yetişmek için kısılması gereken bir “vakit kaybına” dönüştürdü. Ancak bu yapay ışık bizi ısıtmıyor; aksine zihnimizi sürekli açık tutarak bizi derin bir dinlenmeden alıkoyuyor.
Ayarlarımız Bozuldu, Peki Şimdi Ne Olacak?
Şimdi “modern insan” olmanın konforlu ama biraz da yalnız hissettiğimiz zirvesindeyiz. Geriye dönemeyiz belki ama neyi feda ettiğimizi bilmek zorundayız.
Aslına bakarsanız biz bu icatlarla yazılı olmayan bir anlaşma yaptık. Ayna bize suretimizi verdi, karşılığında tevazumuzu aldı. Saat bize verimliliği verdi, karşılığında “an”ın huzurunu aldı. Işık bize uzun günleri hediye etti ama rüyalarımızı aldı.
Belki de mesele eski ayarlara dönmek değil, yeni dünyanın gürültüsü içinde o kadim sessizliği koruyabilmektir. Saatin tiktakları arasında bir “es” verebilmek… Ekrandaki kusursuz yansımamıza bakıp, arkadaki yorgun insanı görebilmek… Ve bazen, sadece bazen, yapay ışıkların saltanatına inat, karanlığın dinlendirici kucağında soluklanmak.
Belki de bozulan ayarlarımızı onaracak olan şey; insanın kendi iradesiyle seçtiği bir anlık “farkındalık”tır.
Işığı değil, zihni kapatabilme cesaretidir.
